گفت و گوی مجله سپیده دانایی با دکتر محمد احسان تقی زاده

۱۳۹۶/۱۲/۲۰

 گفت و گوی مجله سپیده دانایی با دکتر محمد احسان تقی زاده : ساعت ۸ صبح وارد مرکز توانمندسازی ذهن شدم تا با دکتر محمد احسان تقی زاده گفت و گو کنم. روان‌شناسی که با ادعای درمان قطعی و بازگشت ناپذیر "لکنت زبان"، جنجال و بحث‌هایی را در بین روانشناسان و گفتار درمانگران ایجاد کرده است.

اتاق انتظار مرکز نسبتاً شلوغ است. با یکی از مراجعان شروع به صحبت می کنم، معلوم می‌شود از اصفهان همراه با دوستش که لکنت دارد هر ماه به تهران می آید تا دوستش بتوانند در طرح درمانی این استاد دانشگاه شرکت کند.

بعد از مصاحبه هم برای مدتی در یکی از کلاس‌های گروهی به نظاره درمان‌جویان و درمانگر نشستم. چند نفری از افراد درمان شده در این کلاس‌ها حضور پیدا کرده بودند تا با سخنرانی برای درمان جویان فعلی به آنها انگیزه بدهند.

سوال‌های بسیاری در ذهنم در مورد روش درمانی‌اش به وجود آمده است که قرار بود در فرصتی دو ساعته، پاسخ‌شان را پیدا کنم. سپیده دانایی آمادگی دارد نقدهای عالمانه و مستند را در مورد دیدگاه‌ها، روش‌ها و نتایج کارهای ایشان را منتشر سازد.

 

  • از چه زمانی کار خود را در حوزه لکنت زبان شروع کردید و تفاوت کار شما با گفتار درمانی چیست؟

 کار ما در حیطه گفتار درمانی نبوده و نیست. دلیل این است که از ۱۴ سال پیش که کار خانواده‌درمانی انجام می دادم، خیلی‌ها با مشکلات و اختلالات گفتاری به ما مراجعه می‌کردند و از مشکل خود بسیار رنج می بردند و به انواع متخصصان گفتار درمانی، روان‌پزشکان، متخصصان گوش و حلق و بینی و حتی روانشناسان مراجعه می‌کردند که این روشها نمی‌توانست به طور کامل مشکل آنها را حل کند.

بنابراین ما احساس کردیم که بنابر وظیفه انسانی و تعهد علمی باید برای حل مشکل مردم وارد عرصه‌ای منحصربه‌فرد شویم که علم شبیه‌سازی ذهن بود.

در علم شبیه‌سازی ذهن، ما از دانش‌های مختلفی بهره گرفتیم، به خصوص علوم‌شناختی. یکی دیگر از این دانش‌ها، علوم کامپیوتر و برنامه‌نویسی بود که ما بعداً از روش‌های برنامه‌نویسی برای بازبرنامه‌ریزی ذهن مراجعان استفاده کردیم.

درکنار اینها از نظرات متخصصان فلسفه ذهن استفاده کردیم، چرا که قصد داشتیم ذهن را از منظری غیرمادی مطالعه کنیم و نه مطابق مدل‌های برخی روان‌شناسان و مکتب‌ها که ذهن را معادل مغز می‌گیرند.

ما پس از ده سال مطالعه و کار پژوهشی و مطالعات علمی و میدانی، کار درمانی را شروع کردیم و از سال ۹۳ تا کنون نتایج حیرت‌انگیزی را شاهد بودیم.

 به نظر ما دلیل این موفقیت چشم‌گیر و متفاوت با دیگر حوزه‌ها فرضیه ما است که طبق آن اساساً لکنت (Stuttering) نمی‌تواند فیزیکی باشد و حداکثر یک یا دو درصد از آن مربوط به علل فیزیکی مثل مشکلات حنجره، اختلالات زبان، مشکلات مغزی و عواملی از این قبیل است.

بنابراین ما به ابعاد پزشکی و گفتاردرمانی ورود نکردیم، چرا که متخصصان این حوزه ها در زمینه کنترل مشکلات لکنت فعالیت می‌کنند و تا این حد موفقیت‌هایی در سطح درمانی داشته اند.

علاوه براین ما هر چه در جریان مطالعات خود بیشتر می رفتیم فرضیه خود را صحیح‌تر می‌یافتیم و به همین ترتیب، این فرضیه تبدیل به این نظریه شد که حدود ۹۸ درصد از کسانی که دچار مشکل لکنت هستند علت فیزیکی ندارد و برای درمان آنها راه‌حل‌های شناختی‌تری لازم است.

  • تاکنون از چه شیوه‌هایی برای درمان مشکل لکنت استفاده شده بود؟

 

هیچ کدام از این شیوه هایی که نام میبرم نتوانسته اند به درمان قطعی و بدون بازگشت لکنت زبان در دنیا بیانجامد. دستگاه PFF، لکنت شکن، استروبوسکوپی، لیزراتراپی، مگنت‌تراپی، جراحی فک و صورت و دندان‌ها و حنجره، فیزیوتراپی تخصصی، فصد زبان و بریدن بند زیر زبان و استفاده از دارو روش‌هایی هستند که کنترل می‌کنند و به درمان نرسیده‌اند.

  • لطفاً درباره لکنت زبان و انواع آن توضیح دهید تا بتوانیم دید روشن‌تری به موضوع اصلی کار شما داشته باشیم.

اختلالات ارتباطی یکی از محورهای DSM-V هستند که لکنت زبان یکی از زیرمجموعه‌های این محور است. طبق DSM ویژگی اصلی اختلال تسلط بیانی، اشکال در تسلط، روانی عادی و الگوی زمانی گفتار متناسب با سن فرد است.

مشخصه‌های این اختلال عبارت است از تکرار و کشیدن صداها، یا هجاها، بریده‌بریده حرف زدن به معنی توقف‌های قابل توجه، طفره‌رفتن از بیان واژه‌های خاص، بیان واژه‌ها با تنش فیزیکی و تکرار واژه‌های تک‌هجایی. حال مطابق نظریه ما، لکنت به ۲۷ درصد تقسیم می‌شود؛ در مرحله اول تقسیم بندی شدت لکنت به A, b, c , d ,e  و چهار سطح بین آن‌ها تقسیم می‌شود که مجموعاً شامل 9 سطح است.

سپس هر کدام از این 9 سطح شامل سه رتبه پایین، متوسط، و بالا است. به این ترتیب، شدیدترین نوع لکنت A بالا و خفیف ترین نمونه آن E پایین است.                             

 

  • همه گیری مشکل لکنت چگونه است؟

بین یک تا سه درصد جامعه جهانی دچار مشکل لکنت هستند. که از این بین ۶۵ تا ۸۰ درصد تا قبل از سن ۷ سالگی بهبود پیدا می‌کنند که تا زمان بهبود درمانگران به آنها کمک می‌کنند تا بتوانند مشکلات خود را کنترل کنند. حال این افراد، طبق فرایند رشد ذهنی و روانی و تعاملات اجتماعی خوب می شوند.

  • از نظر شما علل لکنت زبان چیست؟

ما با مطالعاتی که روی ذهن، فرایندها و محتوای آن انجام داده‌ایم، متوجه شدیم بخشی از ریشه لکنت به ترس‌های واقعی و خیالی بر‌می‌گردد. در برخی موقعیت‌ها کودک با دیدن فیلم ترسناک، دیدن صحنه های واقعی یا تنبیه‌ها و حوادث ترسناک دچار این مشکل شده است.

به طور مثال، مادر برای تنبیه، بچه را در اتاقی تاریک حبس کرده و بعد از آن کودک دچار مشکل لکنت شده است، یا مثلاً کودک در یکی از تجارب خود پس از فرار از حمله یک سگ دچار این مشکل شده است. این‌ها از جمله مصادیقی هستند که ما در مطالعات خود با آنها برخورد کرده ایم.

 برخی از لکنت ها به ترس‌های تخیلی بر می گردند که در آن کودک پس از دیدن خواب یکی از صحنه های فیلم ترسناک یا برخی از بازی ها مثل «کلش آف کلنز» با جیغ و فریاد از خواب بیدار شده و دچار لکنت زبان میشود.

 علت دیگری از لکنت، یادگیری مشاهده‌ای است. بر اساس نظریه زبان ذهن که ما مطرح کرده ایم، یکی از علل لکنت، عوامل محیطی است که یادگیری مشاهده‌ای مشمول آن است.

مشاهده می تواند بر نورون‌های آیینه‌ای تاثیر بگذارد. در برخی از مراجعان ما لکنت با یادگیری مشاهده‌ای و تقلید ایجاد شده است برخی افراد می‌گویند ما از یکی از همکلاسی‌ها یا همکاران خود که لکنت داشت تقلید می کردیم و پس از مدتی دیگر نمی توانستیم به شکل عادی صحبت کنیم.

ما پس از مطالعه این موارد متوجه شدیم که مسئله در اینجا ریتم گفتاری ذهن است که پس از ایجاد و تغییر به سادگی قابل اصلاح نیست. فرد سالم با مشاهده رفتار فرد دچار مشکل لکنت و تقلید از آن ریتم گفتاری ذهن خود را تغییر داده است و این پدیده که با تغییر نورون‌های آیینه‌ای و ایجاد سیناپس‌ها و ارتباطات عصبی جدید ایجاد میشود به‌راحتی تغییرپذیر نیست و فرد نمی‌تواند به حالت اول خود برگردد.

بنابراین، یادگیری، عادت‌های غلط گفتاری و ترس ریشه‌های اصلی لکنت زبان را تشکیل می‌دهند. برخی می‌پرسند: آیا استرس، اضطراب، اعتماد به نفس کم و عواملی از این قبیل می‌توانند موثر باشند؟ می‌گویم خیر؛ این‌ها عوامل تشدیدکننده لکنت زبان هستند نه علت آن. علل اصلی سه محور مذکور یعنی؛ ترس، عادت‌های غلط و یادگیری مشاهده‌ای هستند.

 

  • آیا عوامل ژنتیکی تاثیری بر مشکل لکنت زبان دارند؟

فهم دنیای امروز نسبت به لکنت بسیار ضعیف است. در بسیاری از متون مربوط به اختلالات گفتاری ریشه این مسئله را فیزیکی و ژنتیکی می‌دانند.

اما طبق نظریه و یافته‌های ما علل ژنتیکی عامل اصلی ایجاد لکنت نیستند بلکه سبک زندگی گفتاری فرد، نحوه تعامل گفتاری فرد با دیگران، نوع گفتار فرد و ویژگی‌های گفتاری فرد سبب تغییرات ژنتیکی و کروموزومی می‌شود. 

طبق دیدگاه علم عصب‌شناسی و برخلاف اعتقاد گذشته که رشد عصبی در نقطه‌ای از رشد متوقف می‌شد، اعصاب تا آخر عمر تغییرپذیر هستند که این دیدگاه Neuroplasticity (انعطاف پذیری عصبی) نام دارد.

در دیدگاه انعطاف‌پذیری عصبی، مغز تا آخر عمر از طریق نورون‌های آینه ای در حال تغییر است. کشف این نورون‌های آیینه‌ای به اندازه کشف DNA مهم است.

وقتی که فرد به سبک جدیدی صحبت می‌کند به آرامی باعث ایجاد تغییر در نورون‌های آیینه‌ای و ژن‌های فرد می‌شود. در دیدگاه ما، معتقدیم اول انعطاف‌پذیری شناختی رخ میدهد، سپس انعطاف‌پذیری عصبی، مابین ذهن (Mind) و مغز (Brain) تفاوت قائل هستیم. اکثر متخصصان در دنیا مغز و ذهن را یکی می‌دانند.

بزرگترین عامل موفقیت ما بعد از الطاف بی‌کران خداوند علیم و مهربان، توجه و تمرکز ما بر روی ذهن بوده است. یکی از 20 مقیاس علمی در زمنیه روان‌شناسی که اینجانب تدوین کرده‌ام و دارای روایی و پایایی علمی و آماری نیز می‌باشد در خصوص انعطاف‌پذیری شناختی است.

 

برچسب ها: